Wat is het ?

Voor kinderen en ouders is het gezin een door en door sociale omgeving. Gezinstijd is tijd om met elkaar te praten, voor elkaar te zorgen, onderlinge relaties vorm te geven. Waardevolle tijd die je eigenlijk niet kan afmeten. Maar toch moet de gezinstijd vaak concurreren met de tijd die wordt ingenomen door werk, school en vrijetijdsbestedingen. Dat allemaal combineren, vergt van ouders heel wat gepuzzel. Het zadelt hen soms ook op met een schuldgevoel: is er eigenlijk wel genoeg tijd voor de kinderen, voor het gezin? En is die tijd wel ‘kwaliteitsvol’ genoeg?

Dan duikt vaak de term ‘quality time’ op: tijd die ouders ‘vrijhouden’ voor hun kinderen. Het is speciaal vrijgemaakte ‘tijd voor elkaar’: samen eten, voorlezen, knutselen, naar het pretpark gaan. Stukjes tijd die los staan van de economische tijdsdruk van de werkweek en die meestal op de interesses van de kinderen gericht zijn. Toch is het realistischer om te stellen dat de kwaliteitstijd in het gezin vaker bestaat uit een hele reeks kleinere ‘kwaliteitsmomenten’. Dat blijkt onder meer uit video-observaties in gezinnen. Als ouders en kinderen aandacht voor elkaar hebben, interesses delen, grapjes maken, voor elkaar zorgen… gebeurt dat vooral tijdens alledaagse, soms routineuze bezigheden. Ook wachtmomenten of huishoudelijke taken worden zo soms waardevolle tijd tussen ouders en kinderen. En die meer genuanceerde kijk op ‘quality time’ sluit eigenlijk goed aan bij wat kinderen vinden van kwaliteitstijd.

Uit onderzoek bij kinderen weten we immers dat de klassieke ‘quality time’ voor kinderen geen prioriteit is. Kinderen hebben geen uitdrukkelijk concept van ‘kwaliteitstijd’. Natuurlijk verwijzen zij wel eens naar typische activiteiten als ‘naar een pretpark gaan’. Maar meestal situeren kinderen kwaliteitsvolle tijd veel meer dan volwassenen middenin de dagelijkse tijd. Hun idee van kwaliteitsvolle tijd is ook diverser: voor kinderen zijn er verschillende ‘kwaliteiten van tijd’ met de familie. Het is nu eens familiebetrokken tijd (samen dingen doen), dan weer tijd waarin ouders op de achtergrond maar bereikbaar zijn, en soms ook ‘oudervrije tijd’. Die verschillende manieren waarop gezinstijd bestaat, hebben elk hun eigen kwaliteiten.

 

Hoe belangrijk is het ?

Het gezin is voor kinderen zonder meer de belangrijkste, meest dagelijkse en vertrouwde sociale leefomgeving. De tijd die samen doorgebracht wordt, kan wel heel diverse vormen hebben, die doorheen de dag vaak zullen wisselen:

•  ‘samentijd’ waarbij het hele gezin iets samen doet


• ‘tijd samen-apart’: de gezinsleden zijn thuis, zonder dat ze ook echt samen iets doen


•  ‘één-op-één-tijd’: een ouder en een kind zijn samen


• ‘oudervrije tijd’ waarin kinderen onderling samen iets doen, los van de ouders

Elk van die soorten gezinstijd heeft zijn eigen kwaliteit.

Samentijd
Wie ouders en kinderen vraagt naar wat zij onder ‘gezinstijd’ verstaan, krijgt heel diverse antwoorden. Maar het vaakst denken kinderen en zeker ouders aan de momenten waarop het gezin samen is en samen iets doet. En de ‘samen-activiteit’ die zij dan veruit het meest noemen, is het samen eten. Dat is, als intens sociaal moment, inderdaad het prototype van gezinstijd. Bij het samen eten deel je niet alleen voedsel en tijd met elkaar: de maaltijd is ook een moment van samenhorigheid, van babbelen en plannen maken, van zorgen voor elkaar, van opvoeding.

Dat samenmoment is te koesteren. Ouders spreken vaak over samen eten in morele termen. Ze omschrijven het als een ‘belangrijk’ of zelfs ‘heilig’ moment, en zij leveren behoorlijk wat inspanningen om het samen kunnen eten te verzekeren, tenminste zoveel als praktisch haalbaar is. Kinderen vinden vooral dat eten en praten onlosmakelijk verbonden zijn. Etenstijd is tijd om te babbelen, elkaar te vertellen over de dag, om samen plezier te maken, en om dingen te bespreken en te plannen. Kinderen waarderen vooral die wederkerigheid: het is prettig om van elkaar te weten wat iedereen heeft meegemaakt.

Kinderen noemen ook gezelschapsspelletjes spelen als ‘echte’ samentijd. Maar samentijd kan ook minder nadrukkelijk zijn, zoals samen tv kijken.

Tijd samen-apart
Tijd die samen met andere gezinsleden wordt doorgebracht, is niet alleen samentijd waarbij iedereen dezelfde activiteit deelt. Ouders en kinderen kunnen ook samen in huis zijn terwijl elk bezig is met zijn of haar eigen activiteiten, een beetje los van elkaar. De één is in de keuken bezig, de ander kijkt tv, nog iemand zit op zijn of haar kamer…

Die tijd samen-apart passeert vaak onopgemerkt, en net daarom is hij zo waardevol. Het vanzelfsprekende ‘samen in huis zijn’ geeft kinderen vertrouwen: ze weten dat de anderen ‘er zijn’. Ouders of broer of zus zijn er ergens op de achtergrond en komen misschien nauwelijks in beeld, maar het is wel hun aanwezigheid die het huis tot een vertrouwde thuis maakt.

Die veilige context is voor kinderen ideaal om tijd voor zichzelf te vinden: met hun hobby bezig zijn op hun kamer, op de pc in de woonkamer bezig zijn en de wereld rond zich vergeten… Dat doen ze liever dan wanneer ze echt alleen thuis zijn, omdat die geborgenheid in dat geval toch ontbreekt. De onnadrukkelijke aanwezigheid van vertrouwde gezinsleden maakt de tijd samen-apart tot de arena bij uitstek voor de ‘eigen tijd’ van kinderen.

Eén-op-één-tijd
De tijd samen-apart valt meestal weinig op en lijkt zomaar te gebeuren. Voor de tijd waarin een ouder en een kind met z’n tweeën samen zijn, ligt dat meestal anders. Die tijd is meer gemarkeerd en vooral ouders vinden dat een speciale tijd omdat ze dan alle aandacht aan één kind kunnen geven. Het is ‘opvoedingstijd’ of echte kwaliteitstijd met dat ene kind.

Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om bedrituelen. Naar bed gaan moet en is daarom vaak lastig voor kinderen. Maar het is tegelijk een intiem en elke avond terugkerend moment van geborgenheid met vaste ritueeltjes: voorlezen, nog wat babbelen of stoeien, de dag overlopen…

Ook de praktische organisatie van de dag brengt een ouder en een kind soms samen, bijvoorbeeld omdat het kind naar zijn of haar hobby wordt gebracht. Routineuze activiteiten zoals onderweg zijn of winkelen kunnen dus tegelijk waardevolle tijd zijn. Als een regelmatig terugkerend momentje met papa of mama apart in de loop van de tijd toevallig is weggevallen, zullen kinderen daar vaak zelf terug naar vragen of naar zoeken: ook voor kinderen is dit een ander soort tijd dan met het hele gezin samen.

Oudervrije tijd
Anders dan hun ouders benoemen kinderen ook tijd met broers of zussen of met vrienden als ‘gezinstijd’. Veel hangt daarbij natuurlijk af van de onderlinge verhouding tussen broers en zussen: twee handen op één buik, water en vuur, of – zoals zo vaak – een mix van beide? Gezinstijd kan dus ook zijn: “spelen met mijn zussen. Of ruzie maken”.

Die ‘oudervrije tijd’ is waardevol omdat hij kinderen de ruimte geeft om hun tijd zelf vorm te geven, op hun eigen manier. Dat geldt ook voor de tijd die kinderen thuis met vrienden doorbrengen. Als vrienden komen spelen, trekken ze zich dan ook vaak terug op de eigen kamer, ook als die anders helemaal niet belangrijk voor hen is.

Wat kan je doen ?

• Elk gezin is uniek

We kennen wel veel ‘gezinnen’, maar omdat ieder gezin zich elke dag weer op zijn eigen manier vorm geeft, is elk gezin uniek. Voor ieder van ons is ‘het gezin’ toch altijd vooral ‘mijn gezin’. Er is dus ook niet één manier om je gezinstijd vorm te geven: dat doet elk gezin op zijn eigen manier, en dat is goed. Inspelend op de gezinssamenstelling, woonomstandigheden, bezigheden, voorkeuren en karakters van de gezinsleden, hun onderlinge relaties… vindt elk gezin wel zijn eigen oplossingen.

• Weet dat quality time een term is van (drukke) volwassenen, niet van kinderen

‘Quality time’ is vooral een concept van volwassenen. Zeker ‘drukbezette’ ouders ervaren dat kwaliteitstijd met het gezin er niet ‘zomaar’ is, onder meer door de lastige combinatie met arbeid en vrije tijd. De quality time waar zij naar streven is dan ‘speciaal vrijgehouden momenten om iets met het hele gezin te doen’. Kinderen echter willen verschillende soorten tijd samen doorbrengen, en ook tijd voor zichzelf. Bekeken vanuit kinderen kan je kwaliteitstijd dus niet te vereenzelvigen met één soort tijd of activiteit, zoals een pretparkbezoek. Dat wil zeggen dat je die tijd niet zomaar kunt ‘afkopen’ met speciale gezinsactiviteiten. Kinderen vinden kwaliteitstijd vooral midden in de dagelijkse gezinstijd. Dat maakt het aan de ene kant niet makkelijker – kinderen willen dagelijks op je kunnen rekenen – maar het is ook een geruststelling. Kwaliteitstijd kan er zijn op allerlei mogelijke manieren en momenten.

• Geef de diverse soorten gezinstijd elk hun kans

Voor kinderen betekent ‘kwaliteitstijd in het gezin’ een afwisseling van verschillende soorten gezinstijd. Elke soort tijd binnen het gezin heeft zijn eigen waarde. Zorg dus voor een afwisseling daarin, zodat elk kind (en elke ouder) er zijn of haar eigen voorkeuren in kan vinden. Sommige kinderen zijn heel graag samen bij andere gezinsleden, anderen kunnen echt op hun eentje bezig zijn, velen willen liefst een combinatie van beide. Zorg dus zeker voor samentijd en voor tijd om eens met één kind apart bezig te zijn, maar ook bewust voor momenten en plekken waar je kind eens alleen bezig kan zijn of met andere kinderen onderling.

Ook de tijd samen-apart is voor kinderen erg belangrijk omdat het een stukje eigen tijd in een heel vertrouwde omgeving biedt. Het grote verschil met echt alleen thuis zijn, wat maar weinig kinderen graag doen, tenzij voor korte periodes overdag, is dat de anderen er zijn om even iets te komen tonen of te komen zeggen, en gewoon omdat ze ‘er zijn’ op zich. Het is dus helemaal niet nodig om altijd echt dingen ‘samen’ te doen als je samen thuis bent.

• Bescherm de tijd die je waardevol vindt

Zorg voor structuur in de tijd: vaste rituelen en routines zorgen ervoor dat samenmomenten niet elke keer weer moeten afgesproken worden. Je beschermt zo gezinstijd die je waardevol vindt én geeft jouw gezin meer vorm. Vaste samenmomenten zijn ankerpunten die de dag een vertrouwde structuur geven. Ze ritmeren de gezinstijd mee.

Zo is het eten een dagelijkse routine die de tijd in het gezin structuur geeft. Iedereen is thuisgekomen van school, werk of hobby, en de maaltijd brengt het gezin weer even samen. Dat zijn betekenisvolle momenten van samenhorigheid en van lichamelijke en emotionele zorg. Die dagelijkse kost verdient speciale bescherming. Eten ‘moet’ eigenlijk, maar door het altijd samen en op vaste tijdstippen te doen en het zo uitdrukkelijk als een samenmoment vorm te geven, geef je het een groter belang.

Samentijd kan je ook vormgeven in eigen ‘rituelen’, bijvoorbeeld een vast ‘aperitiefmoment’ om samen de werk- en schoolweek af te sluiten en het weekend in te zetten. Dergelijke rituelen hebben betekenis omdat ze het gezin expliciet ‘als familie’ samenbrengen, vaak op een heel eigen manier: niet elke familie doet het zo.

• Weet dat ook drukbezette ouders onmisbaar zijn

Dat er momenten zijn met het hele gezin, vinden kinderen erg belangrijk. In tweeoudergezinnen is tijd met beide ouders dan ook van belang. Als een van de ouders vaak afwezig is, laat thuis komt en maaltijden mist of thuis nog veel met het werk bezig is, wordt dit als een gemis ervaren. Kinderen begrijpen dat het werk eisen stelt, maar vinden het jammer dat de drukbezette ouder dan soms “niet meedoet”. Dat is ook zo als de andere ouder heel vaak thuis is: kinderen hebben dan wel voortdurend een ouder in de buurt, maar ook deze kinderen geven net zo goed aan dat ze de andere, drukbezette ouder missen.

De bedrituelen kunnen dan een mooie kans zijn om wat tijd samen te vinden, maar eigenlijk is het vooral de dagelijkse, heel gewone tijd samen waar kinderen dan naar verlangen. Misschien lukt het normaal niet om met z’n allen samen te ontbijten tijdens de werkweek. Maar wie weet is het, mits enige flexibiliteit in de werkuren, wel haalbaar om daar één vaste dag per week toch voor te zorgen.

• Laat nog ruimte voor ongeplande tijd

We zien gezinstijd vaak als iets schaars omdat er in de praktijk niet alleen concurrentie is van de school- en werktijd, maar ook nog eens van de vrijetijdsbestedingen van de kinderen. Die moeten ook meestal gepland worden omdat ze plaatsvinden op vaste plekken en tijdstippen. Het leuke aan de tijd in het gezin is voor kinderen juist dat er van alles kan gebeuren zonder dat er iets speciaals afgesproken of gepland moet worden. Broer of zus komt de kamer binnen en heeft een leuk idee, een ouder stelt voor om een cake te bakken of haalt plots een gezelschapsspelletje boven…

Het spelen van gezelschapsspelletjes is voor kinderen trouwens een typisch voorbeeld van samentijd. Het gebeurt vooral ongepland en op vraag van de kinderen. Het is immers samentijd die zich afspeelt op het terrein van de kinderen zélf. Gezelschapsspelletjes spelen is voor kinderen gezinstijd ‘pur sang’: heeft niets routineus en het valt ook niet samen met bepaalde taken (zoals die rond de maaltijd wel bestaan). Juist daarom is het zo fijn als heel het gezin meedoet en het niet louter iets van kinderen onderling blijft.

Die ongeplande leuke tijd kan overigens ook samenvallen met ‘nuttige’ tijd. Dat is heel typisch voor de familie: doelgerichte tijdsbestedingen – eten, kinderzorg, naar bed gaan, verplaatsingen – gaan vaak naadloos samen met waardevolle interacties tussen kinderen en ouders. De rit naar de sportclub kan het ogenblik zijn voor een goed gesprek, en de maaltijd is tegelijk een moment van opvoeding, leren en samenhorigheid. Heel dagelijkse, soms routineuze momenten in het gezinsleven kunnen stukjes ‘kwaliteitstijd’ vormen; zelfs tijdens de afwas of het opruimen wordt er gebabbeld of worden er al eens grapjes gemaakt. Die sterkte van gezinstijd hoef je niet opzij te schuiven om altijd maar weer te streven naar speciale ‘quality time’.

Getuigenissen

Samen eten: samentijd beschermen

Ouders en kinderen noemen ‘samen eten’ veruit het vaakst als moment van samentijd en van ‘gezinstijd’ in het algemeen. “Het eerste waar ik aan denk, tijd met de familie, dat is altijd samen eten. We eten bijna nooit niet samen”, zegt vader Joost. “Dat vind ik heel belangrijk. En dan wordt er een keer overlegd of dingen samen besproken.” Ook zijn vrouw Joke denkt bij gezinstijd allereerst aan “allemaal samen aan tafel zitten en de ene vertelt hoe zijn dag geweest is aan de andere... Ik heb graag dat ze allemaal tezamen aan tafel zitten en ’s avonds is het echt wel eens luisteren naar elkaar, wat heb jij vandaag gedaan in school, wat is er gebeurd bij u op het werk. Dat is wel een uitlaatklep voor iedereen.”

Dochters Jasmijn (15) en Jade (10) denken bij gezinstijd ook allereerst aan samen eten. Het is het sociale karakter daarvan dat ze fijn vinden, zegt Jasmijn: “Dan denk ik direct aan dat wij altijd samen eten, want dat vind ik wel heel tof. Want als je naar vriendinnen gaat, dan is het soms dat de ouders eerst eten, als zij willen dan mogen zij eten, en… zo niet samen. En ik moet zeggen, het is veel gezelliger als je allemaal samen eet. Babbelen, over van alles eigenlijk hé. Dat is gezellig.”

Het belang van dat samen-moment verdient tijd: er wordt in het gezin van Joost en Joke door de gezinsleden op elkaar gewacht om te eten. Afspraken worden zo geregeld dat het eten niet te haastig moet gebeuren.

Maar ook andere samenmomenten kunnen een speciale status krijgen. Het wekelijkse kijken naar FC De Kampioenen is in het gezin een soort vast ritueel geworden: “de zaterdagavond zitten we samen voor televisie”, zoals moeder Joke zegt. En dan mag er al iets meer dan anders, zegt Jasmijn: “Geen chipjes tijdens de week, maar als het zaterdagavond is, iedereen een drankje, iedereen een chipje, en dan kijken we allemaal naar De Kampioenen.” Samen tv kijken is eigenlijk een heel gewone activiteit, maar hier wordt het in zekere zin tot een ritueeltje gemaakt, dat wat anders is dan anders, en als vast familiemoment mee de zaterdagavond in het gezin is gaan definiëren.

Samen-apart in huis

De tijd thuis ‘samen-apart’ is een ideale context voor kinderen om wat tijd voor zichzelf te creëren. Het is misschien onopvallende tijd in het gezin, maar voor kinderen heel herkenbaar: “ja, zo doen wij dat eigenlijk”, zegt Arend. Hij is tien en is graag eens alleen bezig thuis.

Dat doet hij dan wel tegen de vertrouwde achtergrond van de andere gezinsleden. Arend blijft niet graag alleen thuis en heeft meestal graag mensen in de buurt. Maar zijn stukjes ‘eigen tijd’ vindt hij toch in het samen-apart thuis zijn. Meestal zit hij dan op zijn kamer, wat afgesloten van de andere gezinsleden, maar goed wetende dat die er zijn: “Je hoort meestal muziek van beneden naar boven, anders is dat maar stil,” vindt Arend. Voor kinderen zoals hij heeft de tijd samen-apart een bijzondere waarde. De onnadrukkelijke aanwezigheid van zijn ouders of zijn zus geeft hem de gelegenheid – het vertrouwen – om apart bezig te zijn. “Ik zit dan boven met mijn modelbouw. Dat doe ik dan. Op mijn kamer bezig zijn, ja. (…) Zo die dingen. Een beetje vrij zijn.” Dat gaat samen met ouder worden, zegt zijn moeder Alexandra: “Het feit dat hij met die modelbouw bezig is, dat echt alleen bezig zijn, dat is iets wat hij een paar jaar geleden nooit zou gedaan hebben.”

Taxi spelen of een kwaliteitsmomentje?

Door de hobby van zoon Ruben zijn vader Raf en moeder Rozanne elk om beurt chauffeur om Ruben naar zijn sportclub te brengen.“Familietijd is ook als ik mijn zoon naar de ijshockey breng, de tijd dat ik met hem in de wagen zit”, zegt Raf. Rozanne zag eerst op tegen het twee keer per week ‘chauffeur spelen’. “Ik dacht, oké, dan worden wij ook zo van die taxi-ouders. Maar ik heb ontdekt dat dat ook wel zijn charmes heeft: dan zit ik met mijn zoon alleen in de auto, soms babbel je, soms niet. De andere avond ben ik met mijn dochter alleen. Dat heeft ook iets, het geeft een bepaald soort quality time die wij niet zoveel hebben. (…) Soms gebeurt het, als Ruben naar de hockey is, dat ik met [dochter] Renske alleen in bad ga. Onlangs wou Renske afwassen (we hebben een afwasmachine) en ik moest afdrogen. Toen hebben wij dat gedaan.”

Meer weten ?

Meer uitgebreide artikels en getuigenissen over gezinstijd, op basis van gesprekken met kinderen en ouders, zijn hier te lezen.
Over de waarde van samen eten in het gezin kan je meer lezen in dit krantenartikel.

Gezinstijd in de Encyclopedie over opvoeden

In de kennisdatabank van EXPOO is een encyclopedie over opvoedthema's opgenomen.  Hier vind je diepgaandere informatie (bedoeld voor professionals) over het thema gezinstijd.