Hoe belangrijk is het ?

Iedereen heeft te maken met stress. Problemen als een examen moeten afleggen, in de file staan, hinderlijk burenlawaai of het overlijden van een dierbare. Maar ook een positieve belevenis als op vakantie vertrekken kan heel wat stress veroorzaken!

Stress verwijst naar een verstoring van het evenwicht van het lichaam.
De initiële prikkel, die fysiek of psychisch kan zijn, wordt aangeduid met stressor.
De actie die het organisme neemt om het evenwicht, of homeostasis, te herstellen wordt de stressrespons genoemd. Zonder deze stressrespons zou het organisme bijzonder kwetsbaar zijn voor situaties die ons uit evenwicht kunnen brengen. Sterker nog, dankzij de reactie van ons lichaam zijn we in staat tot topprestaties: heel snel reageren bijvoorbeeld wanneer er een wagen op de snelweg voor je inschiet. Of vliegensvlug je dochtertje terug op de stoep trekken.
Positieve stress wordt bijvoorbeeld ook ervaren bij het winnen van een hardloopwedstrijd of verkiezing. Er worden dan eveneens reacties in ons lichaam op gang gezet.

Veelal echter gaat de aandacht naar de negatieve betekenis van stress. Herkenbaar voor iedereen is dat we stress ervaren wanneer er een onevenwicht bestaat tussen wat ons opgedragen wordt en wat we aankunnen. Stress heeft dan te maken met kiezen, denken en onzekerheid.

• Is er nu meer stress dan vroeger?

Het leven van kinderen en jongeren ziet er compleet anders uit dan dat van hun (over)(groot)ouders. Kinderarbeid is (hier) afgeschaft, kinderziektes werden teruggedrongen, iedereen krijgt de kans om te leren, je bent bereikbaar wanneer je dat wil,… De vraag voor de meeste kinderen/jongeren is niet meer zozeer hoe te overleven, maar veeleer hoe te leven.

Kijk rondom je, praat met ouders en leerkrachten, volg de media… de boodschap dat het nièt zo goed gaat met onze kids komt telkens terug. Daar zijn allerlei redenen voor, één daarvan is de (almaar toenemende) druk op onze kinderen. Om zowel op school als daarbuiten goed te presteren, om te beantwoorden aan allerlei idealen – slank, sportief, populair – om flexiebel te zijn wanneer je ouders scheiden, contacten verminderen of verbroken worden of men een nieuw gezin start. Andere stressoren zijn: een leerstoornis, iemand in je omgeving die ernstig ziek is of een verlieservaring, gepest worden,…

• Gevolgen van stress?

Klachten van kinderen onder stress zijn vaag en algemeen. Een ouder zal opmerken dat zijn kind weinig eet ’s morgens of klaagt van buikpijn de ochtend dat het zwemles is. De juf zal het kind verstrooid vinden, niets lijkt te lukken vandaag. De voetbaltrainer oordeelt dat het kind wat harder moet lopen. De logopedist noteert stotteren en de kinesist spreekt over een spierblokkade. Als kinderpsychiater verschijnen in mijn notities opmerkingen als: zucht opvallend veel, tekent heel klein en gumt alles weer uit, vraagt voortdurend bevestiging, kan heel mooi spelen maar verliest de aandacht bij een moeilijke opdracht…

• Hoe te leven ?

De laatste twintig jaar is de interesse in het onderwerp veerkracht sterk toegenomen. Onze maatschappij wordt complexer, het aantal kinderen dat aankijkt tegen problemen en het aantal problemen waar zij tegen aanlopen, stijgt. Er worden meer diagnoses gesteld, stabiliteit in gezinnen is geen vanzelfsprekendheid meer, ondanks allerlei preventieprogramma’s neemt het aantal meldingen bij vertrouwenscentra kindermishandeling toe, … Alleen bezig zijn met het vaststellen van risicofactoren en stoornissen geeft te weinig perspectief. We moeten daarom op zoek èn aan het werk met sterke kanten van kinderen en jongeren.

Ieder kind beschikt over waardevolle aanpassingssystemen: een basisvertrouwen om de wereld in te stappen (hechting), mogelijkheden tot regulatie van waakzaamheid, emoties en gedrag, het kunnen denken over problemen en komen tot een oplossing, … Welk zijn de kenmerken die een goede aanpassing  - dit betekent dat een kind in een (moeilijke) situatie net dàt doet wat het beste resultaat geeft - bevorderen? Dit alles zit vervat in het woord veerkracht.

• Veerkracht

Veerkracht kan begrepen worden als de mogelijkheid van een kind om efficiënt om te gaan met stress en druk, zich te kunnen aanpassen aan dagelijkse veranderingen, te herstellen van teleurstellingen, fouten en traumata; in staat zijn tot het ontwikkelen van realistische en duidelijke doelen, het oplossen van problemen, goede sociale contacten te onderhouden en zichzelf en anderen met respect te behandelen. (Bron: Raising resilient children: Fostering strength, hope, and optimism in your child. Brooks & Goldstein. Contemporary Books, 2001)

Veerkracht mag niet gezien mag worden als een karaktereigenschap die sommigen wel hebben en anderen niet.
Het beschrijft eerder het proces dat plaatsvindt in de interactie tussen het individu en de omgeving, bijvoorbeeld een kind of jongere en zijn gezin, de school of de leeftijdsgenoten.

Ontwikkelen van veerkracht is een proces dat zijn aanvang neemt bij de start van het leven.
Longitudinale onderzoeken – het volgen van kinderen tot ze volwassen zijn – leggen de nadruk op het balanceren tussen stressvolle gebeurtenissen en risicofactoren die de kwetsbaarheid van kinderen verhogen en interne mogelijkheden en externe bronnen van steun die hun veerkracht vergroten.

Niet de tegenslagen maar vooral de positieve gebeurtenissen in je leven maken je veerkrachtig. (Het is trouwens een misvatting te denken dat jonge mensen sowieso meer veerkracht hebben. Integendeel, het gebrek aan levenservaring kan hen extra kwetsbaar maken). Het gaat dan over zowel positieve ervaringen ten aanzien van zichzelf en in de relatie met anderen, zowel in gezin, familie, school en maatschappij. Dankzij die positieve ervaringen ontwikkelt een kind een “goed genoeg” zelfbeeld: het hoeft niet perfect te zijn, het wordt graag gezien zoals het is en wat het doet/kan is (globaal) oké.

Niemand heeft enkel positieve ervaringen. Het opvangen van slechte ervaringen – opgelopen door eigen beperkingen of die van anderen – is even belangrijk. Je verhaal kunnen doen als het tegen zit, op iemand kunnen terugvallen en leren omgaan met de uitdagingen van het leven (coping). Belangrijk is dat een kind ervan overtuigd geraakt dat hij/zij in staat is problemen op een positieve manier aan te pakken. Helpend daarbij zijn: een stevig, positief gekleurd zelfbeeld – het reeds benoemde “goed genoeg” zelfbeeld - steun leren aanvaarden en gebruiken, leren uit wat verkeerd loopt. 

Om de constructie veerkracht beter te begrijpen, gebruikt professor Stefan Vaninstendael het beeld van een huis : la casita (een Spaanse term, omdat dit samen met Chileense collega’s ontwikkeld is). Ieder onderdeel van het huis heeft betrekking op een domein waarbinnen gehandeld kan worden : preventieve maatregelen, ondersteuning, interventies…

De bodem wordt gevormd door de basisbehoeften (gezondheid, voedsel, slaap,…): iedereen die werkt in extreme omstandigheden, kent het belang hiervan. Eerst moet het materiële voorhanden zijn, zonder dat is een positieve ontwikkeling of herstel onmogelijk.
Het aanvaard worden als persoon is een fundament in veerkracht. Op deze laag situeren zich ook de relaties – meer of minder formeel - met anderen: familie, vrienden, buren, schoolkameraden, collega’s,…
Op het gelijkvloers treft men een belangrijk vermogen aan: de zin van het leven ontdekken, de samenhang van de dingen ervaren. Vaak vindt men dit in concrete zaken, zeker voor een kind is dit het geval. Het zorgen voor een huisdier, iemand helpen, delen. Op het gelijkvloers is er ook het contact met de tuin, de natuur.
De eerste verdieping heeft 3 kamers: zelfwaardering, vaardigheden en humor/aanpassingsvermogen. Vaninstendael zet als kanttekening hierbij dat ingrijpen in vaardigheden misschien het gemakkelijkste lijkt (het kind zaken aanleren), maar dat dit nooit los van de andere componenten van het huis gezien mag worden. Wat niet vergeten mag worden is humor, een kracht die in veel omstandigheden de veerkracht bevordert.
Tenslotte is er de zolder: de openheid die men ontwikkelt door allerlei ervaringen in zijn leven. “La casita” is geen gesloten burcht, waar men zich afsluit van de realiteit, integendeel! 
Net zoals een ander huis, heeft het veerkrachthuis een geschiedenis, het moet gevormd, onderhouden en soms gerepareerd. De kamers staan in verbinding met elkaar. Wanneer je door een huis loopt zie je sterke punten en mankementen; ontdenk je aanknopingspunten om op zoek te gaan naar de beste invalshoek, mogelijkheden tot verfraaiing…