Scheiding: expert Claire Wiewauters aan het woord

Claire Wiewauters scheiding

Claire Wiewauters is in eerste instantie moeder van drie jong volwassen kinderen. Haar eigen scheiding 19 jaar geleden was het eerste zaadje om met dit thema bezig te zijn. Zelf psychotherapeut en pedagoog, merkte ze hoe moeilijk het was om een goede aanpak te vinden en hoe heftig het was voor de kinderen om met de scheiding om te gaan. Ze schreef in 2014 het boek ‘Een week mama, een week papa’, geïnspireerd door haar eigen ervaringen, maar vooral gebaseerd op onderzoek en gesprekken met kinderen en jongeren na een scheiding. Monique Van Eyken schreef mee vanuit haar praktijk als bemiddelaar.

Claire werkt als lector en projectbegeleider bij de Opleiding Gezinswetenschappen Odisee, waar ze ook verbonden is aan het Kenniscentrum. Dat stelt haar in staat om heel wat onderzoek en dienstverlening te doen. 

Je kind vertellen dat je gaat scheiden, is één van de moeilijkste boodschappen die je als ouder aan je kind moet geven. Hoe kan je je hierop voorbereiden als ouder?

Claire Wiewauters: ‘Meestal gaat er al een woelige periode vooraf aan de scheidingsmelding zelf. Ouders vragen zich af: ‘Wanneer gaan we het zeggen? Moeten we al weten hoe we alles gaan regelen?’ Het goede moment om het te vertellen, bestaat niet. Zodra je voelt dat de scheidingsbeslissing sterk aanwezig is, kan je het aan de kinderen vertellen, ook al is er nog veel onzekerheid over de praktische zaken. Kinderen voelen dat er veel gaande is en kunnen in paniek raken. Hun fantasie gaat dan met hen aan de haal.

Denk vooraf na over de manier waarop je de boodschap gaat brengen. Doen we het apart of samen? Wat gaan we zeggen, en doen we dat aan alle kinderen samen of liever apart. Het is fijn als broers en zussen de boodschap samen kunnen krijgen, omdat ze dan hetzelfde gehoord hebben en er met elkaar kunnen over praten. Tracht voordien enkele afspraken te maken. De ervaring leert dat er toch veel onverwachte zaken kunnen opduiken, zoals verwijten naar elkaar. Hou voor ogen dat je kinderen het belangrijkste zijn. Lukt het niet om dit gesprek samen als ouders te doen, kan je ervoor kiezen om twee gesprekken te doen. Beter dat dan ruziënde ouders tijdens de scheidingsmelding.

Kinderen kunnen heel uiteenlopend reageren. Door de schok van het nieuws dringt er maar 50% of zelf minder door. De hersenen gaan in alarmstand. De scheidingsmelding is dus de start van een reeks gesprekken. Je kind zal er wellicht op terugkomen, en anders is het goed dat jij hier later nog eens met je kind over praat. Geef zeker ook de boodschap aan je kind dat het er met anderen mag over praten.'

Veel kinderen gaan snel na dat gesprek terug over naar de dagelijkse gang van zaken. Hoe komt dat?

Claire Wiewauters: 'Het zenuwstelsel en de hersenen van kinderen kunnen heftig nieuws niet permanent aanwezig laten zijn. Kinderen gaan over tot de orde van de dag om te gaan bijtanken: ze beschermen zichzelf door de gewone zaken terug op te pakken. ’s Avonds, in rust, kan het besef dan in alle hevigheid terug in hun hoofd en lichaam aanwezig zijn. Het is goed om er dan te zijn voor je kind.'

Een scheiding is eigenlijk een rouwproces. Het uiteenvallen van je kerngezin is zowel voor kinderen als voor ouders heel heftig. Hoe kan je als kwetsbare ouder je kind op dat moment goed ondersteunen?

Claire Wiewauters: 'Wanneer het gezin dreigt uit elkaar te vallen, komt er een grote kwetsbaarheid in het gezin. Ik vergelijk een gezin met een mobiel: elk gezinslid heeft een plek in dat systeem en houdt elkaar in evenwicht. Door de eerste beslisser, die bepaalt dat de relatie stopt, raakt de mobiel hevig uit evenwicht, zowel voor de volwassenen als de kinderen. Ouders zijn vaak minder beschikbaar, omdat ze overspoeld worden door hun eigen gevoelens van kwaadheid, angst en verdriet. Soms vergeten we hoe ook kinderen worstelen met die emoties. Het vertrouwen van de kinderen in de ouders wordt tijdelijk sterk op de proef gesteld: ze denken ‘als mijn ouders mij echt graag zouden zien, zouden ze wel bij elkaar blijven’.

Kinderen zoeken vaak de oorzaak van de scheiding bij zichzelf: ik ben niet braaf genoeg geweest, ik heb mijn best niet gedaan. Hoe laat je merken dat dat niet zo is?

Claire Wiewauters: 'Tot een jaar of 10 zoeken kinderen inderdaad naar redenen voor de scheiding bij zichzelf. Ze proberen ook vaak om de beslissing om te draaien: veel huilen of heel aanhankelijk zijn bijvoorbeeld. Het is goed om heel duidelijk tegen je kind te zeggen dat de scheiding iets is van grote mensen, en dat je kind er niks kan aan veranderen, en zeker ook geen deel is van de oorzaak.

Heel erg jonge kinderen maken geen of weinig onderscheid in soorten liefde. Voor hen is liefde tussen vader en moeder hetzelfde als liefde voor je kind. Zo’n kind kan denken: wanneer zal de liefde voor mij op zijn? Dat uit zich in scheidingsangst, je kind is bang dat het in de steek zal worden gelaten. Dat uit zich heel vaak in slaapproblemen. Laat heel duidelijk aan je kind voelen dat de liefde voor je kind blijft bestaan, en dat je er blijft voor hem. Het is goed om die boodschap in heel eenvoudige woorden te herhalen, tot je merkt dat je kind gaandeweg ervaart en zelf overtuigd raakt: mama of papa gaat niet weg.'

Er verandert nogal wat door een scheiding. Het is normaal dat je kind zich tijdelijk anders gedraagt in die periode.

Soms lijken kinderen een terugval te hebben in hun ontwikkeling. Ze gaan terug bedplassen, of willen zich ineens niet meer zelf aankleden. Moet je je zorgen maken?

Claire Wiewauters: 'Er verandert zoveel voor je kind, dat het vrij normaal is dat het ander gedrag stelt in die veranderingsperiode. Dat kan gaan om eetproblemen, woedebuien, concentratieproblemen. Dat maakt ouders onrustig: verwerkt mijn kind de scheiding wel? Kinderen hebben daar zelf ook last van. Leg hen uit dat je begrijpt dat het nu even moeilijk gaat. Ga samen op zoek naar wat hen kan helpen: voor de een is dat ravotten in de tuin, voor de ander rustig in een hoekje met een boek. En weet dat dit gedrag geen teken is dat je kind de scheiding niet goed verwerkt. Integendeel, je kind is bezig alles een plek te geven. Dit zijn gewone en tijdelijke aanpassingsproblemen bij een ongewone en ingrijpende ervaring.'

Een kleuter bedenkt vanuit zijn fantasie vaak hele verhalen over hoe zijn ouders terug bij elkaar komen. Hoe vertel je dat dat echt niet meer zal gebeuren?

Claire Wiewauters: 'Een kleuter beschouwt zichzelf als het centrum van de wereld. Hij denkt: “dingen zijn mijn schuld” maar ook “ik kan de dingen zelf veranderen”. Een kleuter kan zich nog moeilijk in het hoofd van een ander verplaatsen. Ouders moeten duidelijk maken dat de oorzaak niet bij het kind ligt en dat ze ook niet terug zullen samen komen door zijn toedoen. Natuurlijk gelooft dat kind dat niet onmiddellijk, je mag het best af en toe herhalen!

Kleuters hebben ook een ander tijdsbesef: de avond nadat je vertelde dat je kind volgende week terug bij mama is, staat je kind op en vraagt, is het nu volgende week? Een kalender is een heel handig hulpmiddel om te visualiseren: na 7 streepjes ga je terug naar mama.'

Iets oudere kinderen willen graag zorgen voor jou. Mag dat?

Claire Wiewauters: 'Zorgen voor mama of papa is een manier voor je kind om te tonen dat het je graag ziet. Natuurlijk mag dat. De vaatwas uitladen, de tafel afruimen: zeg welgemeend dankjewel tegen je kind. Daar groeit het van. Maar als je kind zegt dat het de Chiro niet meer leuk vindt maar eigenlijk bij jou wil blijven omdat je niet alleen zou zijn, grijp je best in. Door de boodschap te geven dat het belangrijk is dat je kind de dingen blijft doen die het graag doet, maar ook dat jij ondertussen goed voor jezelf zal zorgen. Dan pas kan het kind loslaten. Zorg dat je mensen in je netwerk hebt waar je kan op verhaal kan komen, zodat je niet gaat leunen op je kind.'

Open communiceren over scheiding is minder evident dan we denken. Is scheiding nog een taboe?

Claire Wiewauters: 'Ongeveer één op drie kinderen krijgt te maken met een scheiding in hun leven, dat is veel. Toch is scheiding nog meer een taboe dan we vaak denken. Wellicht heeft dat te maken met het feit dat ouders het gevoel hebben gefaald te zijn. Toch is het belangrijk om in gesprek te gaan over de scheiding met je eigen netwerk en met het netwerk van je kind super. Bij andere moeilijke gebeurtenissen is het gezin het eerste vangnet. Nu valt dat veilige nest uit elkaar en vindt je kind daar (tijdelijk) minder steun. Ook jullie als ouders zijn niet langer elkaars steunpilaar. De omgeving houdt zich vaak wat afzijdig om het zich niet wil moeien, terwijl het gezin wel nood heeft aan een aanwezig netwerk. Voor kinderen kan een leerkracht of een onthaalouder erg belangrijk zijn. Als die weten wat er aan de hand is, kunnen zij het gedrag kaderen en het gesprek aangaan: ‘Ik weet dat je het niet makkelijk hebt momenteel’.

Van voltijds naar deeltijds ouderschap is een grote stap. Hoe zet je die?

Claire Wiewauters: 'Deeltijds ouderschap is een noodgedwongen effect van de scheiding. Geen enkele ouder kiest daarvoor. De tijd die je kind niet bij jou is, is in het begin zeer moeilijk te overbruggen. Maak die tijd voor jezelf wat draaglijker: bij een vriend(in) op bezoek, eens uithuilen. je hoeft niet sterker te zijn dan je bent. Na verloop van tijd went het echt en kan je de tijd op een positieve manier voor jezelf gebruiken.

De kinderen moeten afwisselend een ouder tijdelijk missen. Ook dat went, maar eigenlijk nooit echt. Dat mag, dat wil zeggen dat je elkaar heel graag ziet. Soms is het een goed idee om tussendoor contact te houden met de andere ouder, andere kinderen vinden het weer makkekijker als de tijd bij mama en de tijd bij papa duidelijk afgebakend wordt.'

Beurtelings een ouder missen, dat went, maar eigenlijk nooit echt. Dat mag, dat wil zeggen dat je elkaar heel graag ziet.

Zijn er nog dingen die de overgang makkelijker kunnen maken?

Claire Wiewauters: 'Welke afspraken je best maakt, is echt maatwerk. Luister zeker naar wat je kind nodig heeft. Daarom hoef je nog niet steeds precies te doen wat je kind vraagt. Vergeet ook je eigen behoeften niet. Als je door veel tussentijds contact de spanning tussen jou en je ex voelt stijgen, vermijd je het beter. Conflicten met je ex hebben ook effect op je kind. Je kan het ook op die manier uitleggen aan je kind. Ik zeg altijd, er kan veel als je creatief bent. Je kan de foto van de andere ouder ook bij je kind op de kamer zetten, op een plek waar jij die niet altijd hoeft te zien.

De laatste jaren heeft de tendens ‘het moet allemaal samen kunnen’ zich sterk doorgezet. Terwijl: goed genoeg ouderschap na de scheiding is prima. Je hoeft het eerste jaar echt niet samen met je ex een gezamenlijk verjaardagsfeest voor je kind te organiseren. Dat is een soort theater opvoeren. Het duurt twee tot drie jaar om terug je evenwicht te vinden en je veerkracht te herstellen. Het is dus heel normaal dat in die eerste jaren spanningen en frustraties invloed hebben.

Een tiener vertelde me ooit over het gevoel van er helemaal alleen voor te staan toen ze hoorde dat haar ouders uit elkaar gingen. Vier jaar na de scheiding zag ik haar opnieuw. Toen zei ze: “Ik stond er helemaal niet alleen voor. Er is altijd iemand die naar je wil luisteren, je ouders zien je nog allebei graag”. Dat vind ik een heel hoopgevende gedachte: praten werkt. Zowel voor ouders als voor kinderen doet het deugd om ervaringen te delen met wie hetzelfde doormaakte.’

Men zegt wel eens dat het overwinnen van moeilijke gebeurtenissen kinderen sterker maakt. Hoe gaat dat in zijn werk?

Claire Wiewauters: 'Als kinderen voelen dat ze ondanks de moeilijke periode op hun ouders en andere volwassenen kunnen rekenen, komen ze volop in hun veerkracht terecht. Ze leren dat moeilijkheden overwonnen kunnen worden en dat dat beter gaat samen met anderen.

Die veerkracht kan je zien als een elastiek waar druk komt op te staan. Als alles in balans is, zit iedereen in zijn comfort zone. Een verandering brengt ons in de stretchzone: er komt rek op dat elastiekje. Na verloop van tijd vinden we manieren om met die nieuwe situatie om te gaan. De druk wordt minder en je voelt je weer comfortabeler. Anders dan vroeger, maar wel goed.

Onderzoek toont dat 75% van de kinderen die een scheiding meemaken, twee tot drie jaar later hun veerkracht hervonden. Dat wil zeggen dat heel veel ouders het goed doen en terug genoeg veiligheid en vertrouwen kunnen geven. Een kleinere groep blijft in die stretchzone hangen of belandt zelfs in de paniekzone. Dat maakt je kwetsbaar: je hebt constant het gevoel dat het elastiekje kan knappen. Dat gebeurt vooral als ouders ook lang na de scheidingsbeslissing verwikkeld blijven in conflicten. Vaak raakt het netwerk erbij betrokken: grootouders, vrienden en leerkrachten hebben het gevoel dat ze partij moeten kiezen. Kinderen hebben het gevoel dat ze geen kant meer op kunnen. Ze willen dat de ruzies stoppen en voelen zich de oorzaak van de ruzies. Ze weten ook niet meer wat ze kunnen geloven als ze tegenstrijdige boodschappen krijgen.'

Ouders zeggen soms: ‘Ik weet dat het slecht is voor de kinderen, maar het lijkt wel of we niet kunnen stoppen met ruziemaken.’ Hoe kunnen ze vermijden om telkens in diezelfde valkuil te stappen?

Claire Wiewauters: 'Het eerste wat we moeten doen, is geloven dat ouders het echt anders willen doen. Ze krijgen vaak de boodschap ‘doe eens normaal’, maar ze krijgen het echt zelf niet onder controle. We moeten dus samen een manier zoeken om de controle terug te krijgen. Voor ouders is het soms echt te heftig. De procedures bij de rechtbank, bedoeld om duidelijkheid te creëren, hebben elke keer een winnaar en een verliezer. Zo draaien veel ouders in een kringetje rond. We zoeken in eerste instantie naar manieren om de druk te verminderen. Soms is het nodig om tijdelijk een muurtje te bouwen tussen de ex-partners met zo weinig mogelijk contact. Zo kan er rust komen voor het kind en voor henzelf. Vanuit die rust kan je dan kijken wat iedereen nodig heeft. Dat zijn ouders die niet gescheiden geraakt, ze blijven op een negatieve manier heel erg met elkaar verbonden. Gescheiden ouderschap, met (tijdelijk) minimaal contact met elkaar, kan een uitweg bieden. Daarvoor heb je professionele ondersteuning nodig. Een bemiddelaar kan hierin een grote rol spelen.'

Wat doet zo’n scheidingsbemiddelaar?

Claire Wiewauters: 'Een bemiddelaar helpt ouders in die eerste periode van reorganisatie van het ouderschap. Als objectieve partner bij gesprekken waar de emoties soms hoog oplopen, kan de bemiddelaar zorgen dat het gesprek goed blijft verlopen. De bemiddelaar zorgt ervoor dat zowel de behoeften van elke ouder als de behoeften van het kind in het oog worden gehouden. De bemiddelaar is neutraal. Tijdens een scheidingsproces open en goed met je ex communiceren: het is bijzonder als je ’t kan zonder hulp. Dus maak gebruik van een scheidingsbemiddelaar als die mogelijkheid er is. Eigenlijk zou het beleid voor iedereen twee gratis sessies bij een bemiddelaar moeten voorzien. Scheiden is een zware opdracht en doe je meestal niet zo vaak in je leven (lacht). Mensen zijn vaak te weinig op de hoogte over de wijze waarop je uit elkaar kan gaan, en op welke manier je hiermee kan omgaan. Ze wenden zich erg snel naar advocaten en de rechtbank.'

Het is niet makkelijk om zelf de stap te zetten naar bemiddeling of hulpverlening. Kan het netwerk daar een rol spelen?

Claire Wiewauters: 'Wij Vlamingen praten niet zo makkelijk en zetten niet makkelijk de stap naar hulpverlening. Het netwerk (grootouders, familie, vrienden) heeft daar een belangrijke opdracht om vanuit het belang van het kind de ouders aan te spreken: “Ik zie dat het moeilijk gaat, dat de kinderen lijden, zouden jullie geen hulp zoeken?” Als dat op een niet beschuldigende manier gezegd wordt, is het voor veel ouders een eyeopener.'

Kinderen verblijven momenteel vaak een week bij mama, een week bij papa. Is dat de beste manier?

Claire Wiewauters: 'Het is goed dat er de laatste jaren meer aandacht is gekomen voor de betrokkenheid van vaders bij hun kinderen, laat dat duidelijk zijn. Toch is er ook een keerzijde. Doordat verblijfsco-ouderschap nu als voorrangsregel gehanteerd wordt, denken veel ouders dat ze niet goed bezig zijn als ze het anders doen. 

Onderzoek toont duidelijk aan dat gelijke tijd bij elke ouder niet de doorslag voor het welbevinden van kinderen. Het belangrijkste is de mogelijkheid om een goede band met beide ouders te kunnen uitbouwen. Dat kan bij heel verschillende verblijfsregelingen. Ouders hoeven dus niet in een kramp te schieten als de 50/50 regeling niet lukt.

Dat kinderen een goede band met beide ouders kunnen uitbouwen, is het allerbelangrijkste.

Daarnaast speelt de leeftijd van kinderen ook een rol. We weten ondertussen dat kinderen onder de twee jaar niet gebaat zijn bij een week/weekregeling. Ze moeten nog een veilige gehechtheid met beide ouders ontwikkelen, en telkens een week gescheiden zijn van een ouder speelt hen daarbij parten. Ouders zijn daar heel creatief in: ze laten bijvoorbeeld hun kind in hetzelfde huis wonen en wisselen zelf regelmatig. Naast de aanwezigheid van een veilig persoon, is ook het creëren van een veilige plek belangrijk. Dat kan door een bedje mee te verhuizen, dezelfde knuffel op beide plaatsen, zelfde rituelen bij het slapengaan,…  

Ook pubers en adolescenten vinden het voortdurend wisselen niet zo leuk. Na de lagere schooltijd hebben ze het soms gehad met die eeuwige wissels. Hun vrienden, hun eigen plek, hun eigen kamer worden belangrijker. Vaak vinden ze het erg moeilijk om die boodschap aan hun ouders te geven. Ze hebben schrik dat een ouder zich afgewezen zal voelen. Terwijl het vooral te maken heeft met praktisch gemak. Soms vinden ze moeilijker rust als één van beide ouders ondertussen een nieuw samengesteld gezin vormt met jonge kinderen. Als je kind de boodschap geeft “ik wil niet meer naar papa’, is het goed om te kijken wat achter die vraag zit. Wat veranderde? Wat kan werken om elke ouder toch regelmatig te zien? Om de 14 dagen een weekend bij de andere ouder en elke woensdag samen uit eten, kan een bewuste keuze zijn voor kwaliteit en kan prima werken.

Het nadeel van de voorrangsregel van verblijfsco-ouderschap is dat het soms opgeëist wordt als een recht voor ouders, terwijl het belang van het kind op de achtergrond verdwijnt. Daarom is het goed dat zo’n regeling om de twee jaar herzien wordt, bij jonge kinderen zelfs vaker. Gezinnen zijn voortdurend in beweging en hebben dan nood aan zo’n herziening. Met kleuters, schoolkinderen of pubers heb je andere afspraken en leefgewoontes, maar ook een verhuis, je werksituatie,… hebben invloed op die afspraken. Ook in kerngezinnen is dat zo.'

Hoe maak je afspraken over opvoedingsregels, die in een kerngezin ook al vaak tot discussies leiden?

Claire Wiewauters: 'Choose your battles! Van samen naar apart ouderen is een uitdaging: je bent gewoon om over al die zaken samen afspraken te maken. Na de scheiding creëer je twee nieuwe werelden en kan je niet over alles dezelfde aanpak hanteren. Een hulpmiddel kunnen de denkbeeldige wasmanden zijn die Vanessa Maes voorstelt in haar boek ‘Blijven staan ondanks de storm’. Er is een groene, een oranje en een rode wasmand. In de groene komen zaken als bedtijd, wat eet je kind, met welke jas gaat het naar school: dingen waar je beter geen impact wil over houden als je kind bij de andere ouder is. De rode mand bevat onderwerpen waar je moet over praten: schoolkeuze en vrijetijdsbesteding bijvoorbeeld. Sommige zaken veranderen en komen dan in een andere wasmand terecht:  zakgeld kan eerst in de groene mand zitten, maar door financiële gevolgen van het ontslag van een ouder in de oranje wasmand terecht komen. Het is een handig hulpmiddel om na te denken over de belangrijke zaken en de minder belangrijke waar je niet persé invloed wil of moet op houden. Voor je eigen gemoedsrust. Soms dreigt er ook strijd te ontstaan: elke ouder wil het beste voor zijn kind en heeft ideeën over hoe dat het best gerealiseerd wordt. Dat is een valkuil. Kinderen kunnen ook leren om in verschillende situaties op te groeien. Ook in kerngezinnen zijn er verschillen en weten kinderen dit goed uit te spelen.'

Tot slot, is er een moment waarop je kan zeggen dat je scheiding ‘afgerond’ is?

Claire Wiewauters: 'Scheiden blijft levenslang invloed hebben. De ouders van je ex die overlijden, kleinkinderen, het huwelijk van je kinderen: het blijft uitdagend om steeds opnieuw de behoeften van iedereen op elkaar af te stemmen bij grote levensgebeurtenissen. Daarom is werken aan een passende verbinding een constante in al die nieuwe relaties die na de scheiding ontstaan.

De vijf V’s geven de essentie weer van wat scheiding voor ouders en kinderen betekent: het verlies van veiligheid en vertrouwen van het kerngezin, waardoor de veerkracht tijdelijk onder druk komt te staan. Verbinding is het antwoord daarop: verbinding van de ouders met het kind, verbinding van het kind met zichzelf (er wordt naar mij geluisterd) en verbinding met het netwerk. Als daar voldoende aandacht voor is, ontstaat er een nieuw evenwicht. Anders maar ook goed!'

 

 

 


 

Ondersteuning in je buurt

Zoek je steun bij het opvoeden? Het Huis van het Kind helpt je op weg.

Vind het Huis van het Kind in je buurt.

Stel je vraag

Een vraag over opvoeden?  De Opvoedingslijn geeft een antwoord op maat.

Stel je vraag via het contactformulier.

Download pdf